Dziennik Gazeta Prawna: Dwa wyścigi o AI. Chiny nie grają w tę samą grę
USA i Chiny ścigają się o AI, ale stawiają na inne cele. Waszyngton chce tworzyć najpotężniejsze modele, Pekin jak najszybciej wdrażać AI w gospodarce. Ten, kto wygra wyścig o AI, wygra wszystko – te słowa prezydenta USA Donalda Trumpa dobrze obrazują podejście Waszyngtonu do rywalizacji z Chinami w tym obszarze. Sztucznej inteligencji – czy też „superinteligencji”, jak woli ją określać gospodarz Białego Domu – nie można regulować, bo to spowolni amerykańskie innowacje, a w konsekwencji doprowadzi do kapitulacji USA. – Jeśli Chiny wygrają to starcie, jutra już nie będzie – straszył niedawno Scott Bessent. W takim myśleniu oczywiście nie ma mowy o spowolnieniu AI. By przetrwać, USA muszą być pionierami najbardziej zaawansowanych modeli (frontier models), które przesuną granice możliwości technologicznych poza obszar ludzkiego poznania. Tym bardziej że Państwo Środka już depcze Stanom Zjednoczonym po piętach.
Więcej w: Dwa wyścigi o AI. Chiny nie grają w tę samą grę (dostęp płatny)
Dziennik Gazeta Prawna: Przedsiębiorcy będą procesować się przez internet
Składanie pism wyłącznie przez portal informacyjny, obowiązek założenia konta w systemie teleinformatycznym oraz akta prowadzone w postaci elektronicznej i obowiązek założenia konta w systemie teleinformatycznym – takie zmiany w przepisach dotyczących postępowania gospodarczego zamierza wprowadzić Ministerstwo Sprawiedliwości. Do wykazu prac legislacyjnych Rady Ministrów został wpisany projekt nowelizacji kodeksu postępowania cywilnego (UD479). Za jego przygotowanie odpowiada sekretarz stanu w MS Arkadiusz Myrcha. Projekt oznaczono jako zawierający rozwiązania deregulacyjne (Deregulacja 2.0). Jego celem jest uporządkowanie całej elektroniczną komunikację sądów z uczestnikami postępowań cywilnych, ale najdalej idące zmiany dotyczą spraw gospodarczych. Resort wprost zapowiada ich pełną cyfryzację.
Więcej w: Przedsiębiorcy będą procesować się przez internet. Ministerstwo Sprawiedliwości szykuje e-akta w sprawach gospodarczych (dostęp płatny)
Rzeczpospolita: Ministerstwo Sprawiedliwości szykuje cyfryzację spraw karnych
Elektroniczne akta i orzeczenia, wnoszenie przez obrońców pism do sądu przez internet i cyfrowa komunikacja z prokuraturą to niektóre z założeń projektu wpisanego właśnie do wykazu prac legislacyjnych Rady Ministrów. Przed dwoma miesiącami resort sprawiedliwości zapowiadał przyspieszenie elektronizacji w sądach, które miałoby skończyć z papierową biurokracją i skrócić czas trwania postępowań.
Więcej w: Ministerstwo Sprawiedliwości szykuje cyfryzację spraw karnych (dostęp płatny)
Rzeczpospolita: AI napędza Amerykę. Gigantyczne inwestycje w centra danych
Wyścig AI zamienia się w największy od dekad boom infrastrukturalny. Centra danych powstają szybciej, niż Ameryka jest w stanie budować elektrownie, a mieszkańcy pytają, kto za ten wyścig zapłaci. W Richland Parish w Luizjanie Meta buduje Hyperion – jeden z największych kompleksów centrów danych, jakie kiedykolwiek powstały. Skalą projektu zachwycał się nawet Donald Trump. Podczas posiedzenia gabinetu w Białym Domu pokazał otrzymaną od Marka Zuckerberga grafikę, na której gigantyczny kampus AI nałożono na mapę Manhattanu. „To wielkość Manhattanu” – mówił prezydent, dodając, że patrząc na wizualizację, można zrozumieć, dlaczego inwestycja ma kosztować 50 mld dol. W rzeczywistości teren Hyperiona wraz z dokupionymi gruntami ma zajmować około 15 km kw., czyli powierzchnię „tylko” ponad czterech nowojorskich Central Parków. Docelowo kompleks ma osiągnąć 5 GW mocy infrastruktury obliczeniowej i być największym centrum danych w globalnej sieci Mety.
Więcej w: AI napędza Amerykę. Gigantyczne inwestycje w centra danych (dostęp płatny)
Rzeczpospolita: Bez centrów danych nie będzie rozwoju. Teraz czas na biznes
– Docelowo jedna trzecia zasobów fabryk AI powinna być zarządzana przez podmioty publiczne. Bez centrów danych gospodarka będzie się uzależniać od zagranicznej infrastruktury – mówi Dariusz Standerski, wiceminister cyfryzacji, w wywiadzie dla "Rzeczpospolitej". Jak wyjaśnia, "wyścig o gigafabrykę trwa, a Polska jest jednym z jego kluczowych uczestników, co samo w sobie świadczy o naszej pozycji. Praca po stronie rządu została w większości wykonana. Zadeklarowaliśmy ponad 600 mln zł na zakup mocy obliczeniowych z gigafabryki, co stanowiło warunek konieczny przystąpienia do przetargu. Teraz piłka leży po stronie firm prywatnych. Konkurs został skonstruowany tak, że to przedsiębiorstwa komercyjne – bez koordynacji rządu danego państwa – formują konsorcja i składają oferty. Administracja rządowa nie ma bezpośredniego wpływu na te podmioty. Wiem o dwóch lub trzech tworzących się konsorcjach. To, co jako rząd możemy jeszcze zrobić i robimy, to praca nad specustawą przyspieszającą proces samej budowy gigafabryki. Zakończyliśmy już prekonsultacje."
Więcej w: Bez centrów danych nie będzie rozwoju. Teraz czas na biznes (dostęp płatny)
Rzeczpospolita: Centra danych mogą zostać kołem zamachowym polskiej gospodarki
Moc obliczeniowa staje się kluczowym elementem konkurencyjnej i suwerennej gospodarki. Centra danych generują już w Polsce kilkanaście miliardów złotych wartości dodanej rocznie. Z roku na rok ta wartość będzie szybko rosła. Na Polskę przypada niemal jedna trzecia mocy wszystkich centrów danych w Europie Środkowo-Wschodniej. Ale nasz udział w całym rynku europejskim wynosi zaledwie 2 proc. To wskazuje na duży, niewykorzystany potencjał dalszego wzrostu. Sektor centrów danych wspiera 41 tys. miejsc pracy w całej gospodarce, co odpowiada jednej trzeciej zatrudnienia w sektorze energetycznym oraz połowie zatrudnienia w górnictwie - wynika z raportu przygotowanego przez Polski Związek Centrów Danych (PLDCA) we współpracy z PwC Polska. W 2025 r. centra danych w Polsce wygenerowały 10,6 mld zł wartości dodanej brutto i 4,3 mld zł wpływów fiskalnych dla gospodarki.
Więcej w: Centra danych mogą zostać kołem zamachowym polskiej gospodarki (dostęp płatny)
Rzeczpospolita: Centra muszą walczyć o specjalistów
Boom na centra danych napędza popyt na specjalistów, ale niekoniecznie informatyków. Najbardziej poszukiwani są elektrycy, automatycy i eksperci od chłodzenia. Jak twierdzi Sylwia Pyśkiewicz, wiceprezeska PLDCA i dyrektor zarządzająca Equinix w Polsce, poszukiwani są zarówno inżynierowie, technicy, jak i pracownicy operacyjni. Szczególnie duże zapotrzebowanie dotyczy specjalistów odpowiedzialnych za systemy zasilania i chłodzenia, elektryków, mechaników oraz techników utrzymania infrastruktury.
Więcej w: Centra muszą walczyć o specjalistów (dostęp płatny)
Rzeczpospolita: Fabryki ery AI. Jak zmienia się projektowanie i budowa centrów danych w Polsce
Nawet najbardziej zaawansowane serwery są bezużyteczne bez infrastruktury, która pozwala im pracować nieprzerwanie 24 godziny na dobę, 365 dni w roku. Centrum danych trzeba przede wszystkim zasilić. Dziś mówimy już nie o kilowatach, lecz o dziesiątkach, a w największych inwestycjach o setkach megawatów mocy. Niemal cała ta energia zamienia się w ciepło, które trzeba odprowadzić. Zasilanie gwarantowane, chłodzenie, automatyka, bezpieczeństwo i monitoring muszą działać jak jeden organizm. Rozwój sztucznej inteligencji dodatkowo podnosi poprzeczkę. Pojedyncza szafa serwerowa potrafi dziś pobierać tyle mocy, ile jeszcze niedawno cała niewielka serwerownia. Nowe centra danych muszą powstawać szybciej, być skalowalne i energooszczędne, a jednocześnie zapewniać najwyższy poziom dostępności.
Więcej w: Fabryki ery AI. Jak zmienia się projektowanie i budowa centrów danych w Polsce (dostęp płatny)
Rzeczpospolita: Już nie tylko Warszawa
Stolica to centralny punkt rynku centrów danych, ale nowe obiekty powstają też w innych regionach. Daleko za nią plasują się Kraków, Poznań, Gdańsk czy Wrocław. Duże znaczenie ma dostęp do energii. Rozwój AI może jednak stopniowo zmieniać geografię rynku. Praktyka pokazuje, że w wielu projektach opartych na sztucznej inteligencji kluczowym wyzwaniem przestaje być samo oprogramowanie, a staje się nim infrastruktura i jej możliwości obliczeniowe. W efekcie AI staje się motorem napędzającym inwestycje w infrastrukturę centrów danych. Kluczowi gracze na krajowym rynku to m.in. Atman, Beyond.pl, Polcom, podmioty zagraniczne jak Equinix oraz hiperskalerzy, jak Microsoft czy Google.
Więcej w: Już nie tylko Warszawa (dostęp płatny)
Rzeczpospolita: Nie tylko prąd i grunty. Pięć barier głównych
O globalnym przepływie inwestycji w sektorze centrów danych decydują przede wszystkim dostępność energii i uwarunkowania prawne. W ubiegłym roku centra danych na świecie zużyły 448 terawatogodzin energii elektrycznej, przy czym AI odpowiadała za jedną piątą całości. Gdyby centra danych były krajem, znalazłyby się na 11. miejscu w globalnym rankingu zużycia energii. A to dopiero początek. Zużycie energii przez centra danych ma wzrosnąć do 945 TWh w 2030 r., co oznacza ponaddwukrotny wzrost względem 2024 r. – szacuje Międzynarodowa Agencja Energetyczna. W Polsce centra danych na razie odpowiadają za relatywnie niewielką część polskiego zapotrzebowania. Przy mocy rynku szacowanej na około 200 MW ich roczne zużycie wynosi 1,7–1,8 TWh, czyli około 1 proc. krajowej konsumpcji energii elektrycznej. Ale ich znaczenie będzie rosło.
Więcej w: Nie tylko prąd i grunty. Pięć barier głównych (dostęp płatny)
Rzeczpospolita: Polskie dane w Polsce. To jeszcze nie oznacza, że mamy kontrolę
W czasach napięć geopolitycznych i rozwoju AI coraz większego znaczenia nabiera to, kto zarządza infrastrukturą, jakim przepisom ona podlega i czy można bezpiecznie przenieść dane. W obliczu utrzymującej się niepewnej sytuacji geopolitycznej kwestia suwerenności stała się kluczowa. Dotyczy również sfery cyfrowej – tak podatnej na manipulację oraz cyberataki. To szczególnie ważne teraz, kiedy centra danych, napędzane rozwojem AI, nabrały rozpędu. Suwerenność danych powinna oznaczać realną kontrolę nad tym, kto ma do nich dostęp, gdzie są przetwarzane i jak zapewnić ciągłość działania.
Więcej w: Polskie dane w Polsce. To jeszcze nie oznacza, że mamy kontrolę (dostęp płatny)
Rzeczpospolita: Ruszył wyścig o gigafabrykę AI. Polska ma mocne karty
Europa chce zbudować siedem gigafabryk AI, a Polska zabiega o jedną z nich. Inwestycja mogłaby stać się centrum mocy obliczeniowej dla całego regionu. Nie brakuje jednak przeszkód. Europa przyspiesza inwestycje w sztuczną inteligencję. Zapowiada co najmniej potrojenie mocy centrów danych w ciągu najbliższych pięciu–siedmiu lat i zapewnienie do 2035 r. infrastruktury odpowiadającej rosnącym potrzebom europejskich firm i administracji. Jednym z najważniejszych przedsięwzięć w tym obszarze jest projekt gigafabryk AI. Komisja Europejska planuje uruchomienie siedmiu obiektów na terenie Wspólnoty. Oferty trzeba złożyć do 12 listopada 2026 r.
Więcej w: Ruszył wyścig o gigafabrykę AI. Polska ma mocne karty (dostęp płatny)
Rzeczpospolita: Skąd wziąć miliardy na inwestycje
Centra danych należą do najbardziej kapitałochłonnych projektów infrastrukturalnych. A pozyskanie pieniędzy wcale nie jest proste. Skumulowane nakłady na centra danych w Polsce mogą przekroczyć poziom 200 mld dol. do 2050 r. – szacuje PwC. W skali globalnej potrzeby są gigantyczne. Morgan Stanley szacuje lukę w finansowaniu centrów danych do 2028 r. na 1,5 bln dol. Pytanie o finansowanie centrów danych zaczyna się zwykle od kwestii stóp procentowych. – To fałszywy trop. Stopa referencyjna NBP wynosi 3,75 proc. i nie ten poziom zatrzymuje infrastrukturę. Zatrzymuje ją termin: centrum danych pracuje 20 lat, a polski rynek oferuje pieniądz pięcioletni – mówi Anna Kafel-Kwiatkowska, prezeska Trend Capital. Stąd rola kapitału pozabankowego. Pod tym względem cała Europa jest spóźniona nie o technologię, lecz o rynek kapitałowy.
Więcej w: Skąd wziąć miliardy na inwestycje (dostęp płatny)
Rzeczpospolita: Własna infrastruktura AI to kwestia bezpieczeństwa gospodarczego
Jeśli nie zdążymy z inwestycjami, staniemy się importerem mocy obliczeniowej, co pogorszy naszą konkurencyjność – mówi Michał Pieprzny, prezes zarządu Deloitte Consulting, w rozmowie z "Rzeczpospolitą".
Więcej w: Własna infrastruktura AI to kwestia bezpieczeństwa gospodarczego (dostęp płatny)
Rzeczpospolita: Sztuczna inteligencja rośnie w zawrotnym tempie
Wartość rynku AI ma do 2030 r. przekroczyć bilion dolarów, napędzając inwestycje w centra danych. Polska zwiększa nakłady na tę technologię, ale przed firmami najtrudniejsze zadanie: zamienić wydatki na realne zyski. Wartość rynku sztucznej inteligencji w 2025 r. oszacowano na niemal 250 mld dol. Do 2030 r. urośnie do biliona dolarów. Niektóre z prognoz są jeszcze bardziej optymistyczne. Według koncernu Anthropic całkowity rynek, który może zostać zagospodarowany przez AI, przekracza 30 bln dol. To astronomiczna kwota. 30-krotnie wyższa od PKB Polski. Przy czym na liczby podawane przez Anthropic należy patrzeć przez pryzmat podgrzewania atmosfery przed planowanym debiutem tej spółki na amerykańskiej giełdzie. Nie zmienia to jednak faktu, że rynek AI jest bardzo perspektywiczny. To właśnie on napędza rozwój centrów danych. Do 2030 r. nawet połowa zapotrzebowania w centrach będzie generowana przez sztuczną inteligencję.
Więcej w: Sztuczna inteligencja rośnie w zawrotnym tempie (dostęp płatny)
Rzeczpospolita: Cyberpułapki zastawiane w zamówieniach publicznych
Elektronizacja przetargów miała zagwarantować przejrzystość, ale dla cyberprzestępców stała się gotowym katalogiem celów. Dziś przejęcie jednej skrzynki urzędnika może sparaliżować wielomilionowy kontrakt. Nowoczesny urząd codziennie poddawany jest testom penetracyjnym ze strony zorganizowanych grup cyberprzestępczych. Administracja publiczna oraz uczestniczący w przetargach wykonawcy znaleźli się na celowniku z powodu wartości przetwarzanych danych, presji czasu oraz operowania wielomilionowymi budżetami. Jakie zagrożenia czyhają w zamówieniach publicznych i w jaki sposób skutecznie je zneutralizować?
Więcej w: Cyberpułapki zastawiane w zamówieniach publicznych (dostęp płatny)
Puls Biznesu: Wyciekły dane z Enel-Medu. „Naruszenie poufności"
Centrum Medyczne Enel-Med poinformowało o incydencie bezpieczeństwa IT i naruszeniu poufności danych. Spółka podjęła działania mające ograniczyć skutki zdarzenia i zawiadomiła m.in. organy odpowiedzialne za cyberbezpieczeństwo oraz ochronę danych osobowych. Do incydentu doszło 24 września w godzinach wieczornych – wynika z raportu bieżącego Enel-Medu. W poniedziałek rano spółka doprecyzowała, że naruszenie może dotyczyć około 3 proc. całej bazy pacjentów, a polegało ono na nieuprawnionym dostępie do części infrastruktury informatycznej. "Zdarzenie zostało szybko wykryte, a cyberatak został skutecznie przerwany, jednak analiza zdarzenia nadal trwa. Od momentu wdrożenia działań zabezpieczających Emitent nie obserwuje nieprawidłowości, które mogłyby wskazywać na utrzymujące się zagrożenie dla systemu" - napisano w komunikacie.
Więcej w: Wyciekły dane z Enel-Medu. „Naruszenie poufności" (dostęp płatny)
Puls Biznesu: Cyberwojna bez wypowiedzenia wojny. Czy można wyłączyć państwo przez internet?
Coraz więcej jest informacji o możliwych rosyjskich cyberatakach w ramach eskalacji wojny na Ukrainie. Tymczasem wrogie działania to dla polskich cyberbezpieczników codzienność. Robert Oleński jest szefem cyberbezpieczeństwa grupy Orlen opowiada na czym polega cicha cyberwojna i jak się przed nią chronić.
Więcej w: Cyberwojna bez wypowiedzenia wojny. Czy można wyłączyć państwo przez internet? (dostęp płatny)
Puls Biznesu: Sztuczna inteligencja zaczyna oszukiwać. OpenAI ujawniło sześć niepokojących przypadków
OpenAI opublikowało przypadki, w których modele firmy bez pozwolenia wykorzystywały klucze API, publikowały pliki w internecie, wymyślały dane lub próbowały ukrywać własne błędy. Firma wprowadziła nowy system monitorowania i publicznego ujawniania sytuacji, w których modele zachowują się w nieoczekiwany sposób, działają bez zgody użytkownika lub próbują obchodzić ograniczenia. Jeden z bardziej nietypowych przypadków miał miejsce, gdy model odpowiadał na rutynowe pytanie dotyczące danych gospodarczych w Kalifornii. Podczas wyszukiwania znalazł w publicznie dostępnym repozytorium ujawniony klucz API i bez pozwolenia go wykorzystał. Kiedy nawet w ten sposób nie uzyskał wymaganych danych, po prostu wymyślił liczby i przedstawił je użytkownikowi tak, jakby pochodziły z żądanego źródła.
Więcej w: Sztuczna inteligencja zaczyna oszukiwać. OpenAI ujawniło sześć niepokojących przypadków (dostęp płatny)
Puls Biznesu: Jedna z najstarszych firm IT znów w polskich rękach. Euvic będzie miał większościowy pakiet
Fellowmind Poland, który przed sześciu laty trafił pod skrzydła międzynarodowej grupy, teraz ponownie wraca w ręce byłych polskich wspólników, w tym Euvica. Giełdowa spółka nie tylko po latach odkupiła taniej udziały weterana informatyki, ale i nawiązała współpracę ze sprzedającym.
Więcej w: Jedna z najstarszych firm IT znów w polskich rękach. Euvic będzie miał większościowy pakiet (dostęp płatny)
Puls Biznesu: Giganci technologiczni wydadzą 1,2 bln USD na AI. Goldman Sachs podnosi prognozy
Wydatki pięciu największych amerykańskich firm technologicznych na infrastrukturę sztucznej inteligencji mają wzrosnąć w przyszłym roku o ponad połowę, do 1,2 bln USD – prognozują stratedzy Goldman Sachs Group, cytowani przez agencję Bloomberga. Kwota ta przewyższa konsensus analityków z Wall Street, którzy szacują nakłady inwestycyjne tych spółek w 2027 r. na 1,1 bln USD. Jak wynika z raportu zespołu kierowanego przez Ryana Hammonda, aby inwestycje te się zwróciły, firmy będą musiały w kolejnych latach osiągać około 300 mld USD rocznych przychodów z działalności związanej ze sztuczną inteligencją.
Więcej w: Giganci technologiczni wydadzą 1,2 bln USD na AI. Goldman Sachs podnosi prognozy (dostęp płatny)
Puls Biznesu: Musk twierdzi, że SpaceX wyprzedzi Anthropic i OpenAI już za 6 miesięcy
Elon Musk twierdzi, że tempo rozwoju działalności SpaceX w obszarze sztucznej inteligencji jest tak duże, iż za 6 miesięcy spółka może wyprzedzić obecnych liderów: Anthropic i OpenAI, informuje Barron's. Musk podkreślił, że rozwój AI w ramach jego biznesu trwa dopiero od 3 lat, podczas gdy Anthropic robi to od 6 lat, a OpenAI od 10.
Więcej w: Musk twierdzi, że SpaceX wyprzedzi Anthropic i OpenAI już za 6 miesięcy (dostęp płatny)
Parkiet: Chmura AI drożeje
Nebius poinformował klientów o podniesieniu stawek za wynajem mocy obliczeniowej GPU od 1 października.
Więcej w: Chmura AI drożeje (dostęp płatny)
Parkiet: Jak Apple pomógł stworzyć chińską potęgę technologiczną
Książka Patricka McGee pokazuje, że wielkim amerykańskim koncernom jest bardzo trudno ograniczyć związki z Chinami. Wcześniej bowiem zbudowały tam ekosystem wyspecjalizowanych dostawców, którego nie da się łatwo zastąpić spółkami z innych krajów.
Więcej w: Jak Apple pomógł stworzyć chińską potęgę technologiczną (dostęp płatny)
Gazeta.pl: Europa ma problem z chipami. Chce pokonać uzależnienie od Chin i USA
Inicjatywa Chips Act 2.0 ma wspomóc europejski sektor na rynku półprzewodników. Sektor jest jest obecnie zdominowany przez Chiny, Tajwan, Koreę Południową i USA. Tylko ok. 9 proc. wartości wytwarzanej na rynku półprzewodników powstaje w Europie, a import stanowi aż 78 proc. wartości używanych w UE elementów i układów. Dane potwierdzają, że Unia Europejska jest uzależniona od importu półprzewodników. Największa część dostaw pochodzi z Azji - Tajwanu, Korei Południowej i Chin. "Skala uzależnienia od importu może być problemem, jednak znacznie ważniejszy jest fakt, że na wielu etapach występują wąskie gardła - pojedyncze firmy produkujące komponent, którego zastąpienie nie jest możliwe w krótkim czasie" - pisze Polski Instytut Ekonomiczny.
Więcej w: Europa ma problem z chipami. Chce pokonać uzależnienie od Chin i USA (dostęp płatny)
Gazeta.pl: Netflix z reklamami wchodzi do Polski. Znamy oficjalną datę debiutu
To już oficjalne: pakiet z reklamami na platformie Netflix zadebiutuje w Polsce 1 marca 2027 roku. Choć gigant streamingu nie ujawnił jeszcze polskiego cennika, nowy wariant ma być tańszą alternatywą dla obecnych subskrypcji. Szczegóły dotyczące cen oraz dokładnych parametrów technicznych pakietu (takich jak rozdzielczość czy liczba równocześnie działających ekranów) zostaną przedstawione bliżej daty premiery.
Więcej w: Netflix z reklamami wchodzi do Polski. Znamy oficjalną datę debiutu (dostęp płatny)
Gazeta.pl: Dane medyczne 5 mln Polaków zagrożone
Hakerzy, którzy w sierpniu wykradli dane 19 mln Polaków, m.in. o lekach i receptach z portalu MyDoctor, znów zaatakowali. Tym razem przeprowadzili atak na aplikację Medyc.pl firmy Qbusoft. Mogli wykraść dane nawet 5 milionów Polaków. Jak poinformował minister cyfryzacji Krzysztof Gawkowski, Centralne Biuro Zwalczania Cyberprzestępczości już zajmuje się tym zdarzeniem.
Więcej w: Dane medyczne 5 mln Polaków zagrożone. Gawkowski potwierdza. "Będą wyciągnięte konsekwencje" (dostęp płatny)
